صنعت پتروشیمی ایران، یکی از معدود بخشهای اقتصادی کشور است که مسیر رشد و بلوغ خود را نه در شرایط عادی، بلکه در بستر بحرانها، محدودیتها و تصمیمهای بزرگ تاریخی پیموده است. صنعتی که از سالهای آغازین شکلگیری، همواره در متن تحولات سیاسی، اقتصادی و حتی امنیتی کشور حضور داشته و توانسته است نقش خود را بهعنوان پیشران تولید، ارزآوری و توسعه صنعتی حفظ کند. امروز، در شرایطی که اقتصاد ایران بیش از هر زمان دیگری به پایداری تولید، تکمیل زنجیره ارزش و مدیریت هوشمند منابع انرژی نیاز دارد، بازخوانی تجربهها و نگاه مدیران ارشد این صنعت اهمیتی دوچندان یافته است.
حسن عباسزاده، معاون وزیر نفت و مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی، از مدیرانی است که مسیر حرفهای او با تجربه زیسته صنعت گره خورده است؛ از نخستین مواجهه دانشجویی با عظمت مجتمعهای پتروشیمی در ماهشهر تا پذیرش مسئولیتهای مدیریتی در حساسترین مقاطع تاریخی کشور. روایت او، صرفاً شرح یک مسیر شغلی نیست، بلکه بازتابی از تحولات صنعت پتروشیمی در سه دهه گذشته است؛ صنعتی که از وابستگی به خارج، به اتکا به توان داخلی رسید و از تولید محصولات پایه، به سمت تکمیل زنجیره ارزش حرکت کرده است.
عباسزاده در این گفتوگو با نگاهی ترکیبی از خاطره، تحلیل و تجربه مدیریتی به پرسشهایی درباره تصمیمهای راهبردی صنعت پتروشیمی، تأثیر تحریمها بر بلوغ فنی، نقش این صنعت در تأمین نیازهای داخلی و ارزآوری کشور و مسئولیت مدیران نسل جدید پاسخ میدهد. همچنین روایت او از تصمیمگیری در شرایط ملتهب و بحرانی، تصویری روشن از پیچیدگی مدیریت در صنعتی راهبردی ارائه میکند.
گفتوگوی ویژه نامه روزنامه ایران با حسن عباسزاده، معاون وزیر نفت و مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی، تلاشی است برای ثبت بخشی از تاریخ شفاهی صنعت پتروشیمی ایران و همزمان، نگاهی به آیندهای که این صنعت میتواند با تکیه بر سرمایه انسانی، دانش بومی و تصمیمهای درست، در اقتصاد کشور رقم بزند.
آقای مهندس؛ نخستین مواجهه شما با صنعت پتروشیمی چگونه بود و چه تصویری از آن در خاطرتان است؟
نخستین مواجهه من با صنعت پتروشیمی به سال ۱۳۷۴ برمیگردد، زمانی که دبیر انجمن علمی دانشجویان شیمی دانشگاه شهید باهنر کرمان بودم. آن سال یک بازدید دانشجویی از منطقه ماهشهر ترتیب دادیم. سه روز با اتوبوس از کرمان به شیراز و سپس ماهشهر رفتیم و در آنجا از پتروشیمی بندر امام و پتروشیمی رازی بازدید کردیم. آن تجربه برای من و دوستانم بسیار تأثیرگذار بود و تصویری قدرتمند از اهمیت صنعت پتروشیمی در ذهنم شکل گرفت، پس از فارغالتحصیلی ابتدا در شرکت ملی مس مشغول به کار شدم و با وجود اینکه جایگاه شغلی مناسبی برایم فراهم بود اما همان تصویری که در ماهشهر دیدم سبب شد در آزمون پتروشیمی شرکت کنم و پس از قبولی، آن موقعیت تازه را پذیرفتم و به صنعت پتروشیمی پیوستم.
سختترین تصمیم مدیریتی که تاکنون گرفتهاید چه بوده و چه شرایطی آن را رقم زد؟
سختترین تصمیم مدیریتی من مربوط به اوایل حضورم در این مسئولیت بود، روزی که حکم مدیرعاملیام صادر شد، درست مصادف با اعلام عملیات وعده صادق 2 بود. در حین برگزاری نشست مدیریت بحران که با سمت قبلی در آن حضور داشتم، حکم بنده صادر شد و در ادامه نشست مجبور بودم به عنوان رئیس جلسه با کمک همکاران تصمیم بگیریم که آیا واحدهای پتروشیمی تولید را ادامه دهند یا خیر، تصمیمگیری در این شرایط بسیار دشوار بود زیرا باید تعادلی بین حفظ تولید و تأمین نیازهای صنایع داخلی با حفظ امنیت و سلامت کارکنان برقرار میکردیم.
برآوردی از مدت زمان و گستره درگیری احتمالی وجود نداشت ، در عین حال برخی محصولات زنجیره دارویی و بهداشتی باید در آن شرایط بهصورت پایدار تأمین میشد. بهطور کلی تجربه فعالیت در شرایط جنگی، سخت و پیچیده اما بسیار ارزشمند و پرافتخار بود زیرا همکاری و همدلی همکاران صنعت پتروشیمی سبب شد بتوانیم با موفقیت از آن دوران گذر کنیم.
با توجه به اهداف اولیهای که در بدو شکلگیری صنعت پتروشیمی ایران برای آن تعریف شده بود، امروز تا چه اندازه به این اهداف نزدیک شدهایم؟
اگر دو هدف کلان صنعت پتروشیمی را تأمین نیاز داخلی و ارزآوری از محل صادرات در نظر بگیریم، میتوان گفت در هر دو حوزه به جایگاه مناسبی رسیدهایم. هماکنونسالانه حدود ۱۳ میلیارد دلار محصول پتروشیمی به صنایع داخلی و بخش کشاورزی عرضه میشود.
هرچند نزدیک به 2 میلیارد دلار از نیاز صنایع کشور همچنان از طریق واردات تأمین میشود اماتمرکز اصلی دولت چهاردهم بر تولید همین محصولات وارداتی است؛ زنجیرههای مربوطه شناسایی شده، سرمایهگذاران معرفی شدهاند و فرآیند تسهیل اجرای طرحها در حال انجام است تا بتوان به تأمین کامل نیاز صنایع داخلی دست یافت.
در حوزه ارزآوری نیز عملکرد صنعت پتروشیمی قابل توجه است؛ بهطوری که حدود ۷۰ درصد محصولات تولیدی صادر میشودوبا وجود تحریمها و شرایط خاص بینالمللی، این صنعت سالانه نزدیک به ۱۵ میلیارد دلار ارز برای کشور تأمین میکند که در اختیاربانک مرکزی برای پاسخگوییبه نیازهای ارزی قرار میگیرد.
به نظر شما مهمترین تصمیمهای راهبردی که در مسیر توسعه صنعت پتروشیمی اتخاذ شده و جهت این صنعت را تغییر داده، چه بوده است؟
تصمیمهای راهبردی صنعت پتروشیمی را باید در مقاطع مختلف بررسی کرد. یکی از مهمترین آنها مربوط به پروژه پتروشیمی بندر امام خمینی(ره) است؛ پروژهای که در زمان خود بزرگترین طرح پتروشیمی در خاورمیانه و حتی فراتر از منطقه به شمار میرفت. با آغاز جنگ تحمیلی و خسارات واردشده به تأسیسات در حال ساخت، طرف ژاپنی از این پروژه انصراف داد و خارج شد، اما تصمیم راهبردی طرف ایرانی برای ادامه کار و تکمیل پروژه با اتکا به توان داخلی، مسیری تعیینکننده برای صنعت پتروشیمی کشور رقم زد؛ امروز نیزپتروشیمی بندر امام(ره)همچنان بزرگترین مجتمع پتروشیمی کشور است.
در مراحل بعدی، ایجاد منطقه بزرگ پتروشیمی ماهشهر بهعنوان یک پارک صنعتی متمرکز بر خوراک مایع،یکی دیگر از تصمیمهای راهبردی مهم بود. چینش واحدهایی که محصولات خود را به یکدیگر منتقل میکنند و تولید محصولات متنوع و باارزش، نقش مهمیدر تأمین نیازهای داخلی و توسعه صنعت پتروشیمی کشور ایفا کرده است.
تصمیم راهبردی دیگر، استفاده بهینه از منابع گازی مشترک در منطقه پارس جنوبی و عسلویه بود. در مقطع شکلگیری این منطقه، گزینههای مختلفی از جمله تولید برق، صادرات گاز از طریق مایعسازی و یا خط لوله و توسعه پتروشیمی برای مصرف گاز مطرح بود. در نهایت، تمرکز بر ایجاد منطقه پتروشیمی عسلویه و استفاده از گاز برای تولید محصولاتی مانند آمونیاک، اوره و متانول، سبب شد گاز برداشتشده از میدان مشترک به محصولات با ارزش افزوده تبدیل و صادر شود.
در واقع منابعی که در طول این سالها اگر برداشت نمیکردیم توسط شریک ما یعنی قطر برداشت و صادر میشد، با ارزشافزوده بیشتر از سوی ما به کشورهای دیگر صادر شد و درآمدارزی کشور را افزایش داد؛ این ارزش آفرینی حاصل اتخاذ این رویکرد بسیار خردمندانه بود.
صنعت پتروشیمی در مقطع کنونی نیز با یک تصمیم راهبردی مهم دیگر مواجه است و آن تکمیل زنجیره ارزش است. با وجود چالشهای ناشی از تحریمها، محدودیتهای سرمایهگذاری و دسترسی به فناوریهای پایه، اتکا به توان داخلی در دستور کار قرار گرفته و هدفگذاری شده است که در حدود۱۰ سال آینده، زنجیره محصولات نیمه خام کشور تکمیل شود؛ مسیری که صنعت پتروشیمی امروز در آن گام برمیدارد.
اگر بخواهیم از افراد تأثیرگذار در صنعت پتروشیمی نام ببریم، به نظر شما تأثیرگذارترین فرد یا افراد چه کسانی بودهاند؟
افراد متعددی در سطوح مختلف صنعت پتروشیمی نقشآفرین و تأثیرگذار بودهاند؛ از مدیران ارشد گرفته تا کارشناسان، کارکنان و کارگران این صنعت. بهویژه در دوران جنگ تحمیلی، همکاران ما با ایستادگی در کنار صنعت پتروشیمی نقش بسیار مهمی در حفظ این صنعت ایفا کردند و آنچه امروز شاهد آن هستیم، مرهون تلاشها و فداکاریهای همان عزیزان است.
در سطح راهبردی نیز مدیران برجستهای در مقاطع مختلف نقش تعیینکننده داشتهاند. مدیران بزرگی در این صنعت تلاش کردهاند و سبب جهش قابل توجه این صنعت شدهاند. همه مدیران متناسب با شرایط زمان خود نقش مؤثری در پیشبرد صنعت پتروشیمی ایفا کردند. به نظر من، مجموعه این تلاشها در دورههای مختلف، صنعت پتروشیمی امروز را شکل داده است.
از نظر شما، تحریمها و محدودیتهای بینالمللی چه تأثیری بر بلوغ فنی صنعت پتروشیمی و افزایش توانمندیهایداخلی این صنعت داشته است؟
بهطور کلی، در کشورهایی که از ظرفیت انسانی و نیروی جوان توانمندی برخوردارند، محدودیتهای خارجی میتواند به فرصتی برای رشد درونزا تبدیل شود. در صنعت پتروشیمی نیز تحریمهاسبب شد تمرکز بیشتری بر اتکا به توان داخلی و افزایش خودکفایی شکل بگیرد و این موضوع به بلوغ فنی صنعت کمک کرد.
برای مثال، در اوایل دهه ۱۳۸۰یکی از چالشهای جدی صنعت پتروشیمی، تأمین کاتالیستها و افزودنیهای فرآیندی بود. حتی با وجود خوراک، فناوری و تجهیزات، نبود کاتالیست میتوانست کل فرآیند تولید را مختل کند و به همین دلیل این حوزه بهطور جدی هدف تحریمها قرار گرفته بود. اما با تلاش پژوهشگران و متخصصان داخلی، امروز نهتنها دغدغهای در تأمین کاتالیست وجود ندارد، بلکه ایران به صادرکننده کاتالیست نیز تبدیل شده و در دو تا سه سال اخیر صادرات آن به کشورهای دیگر انجام میشود.
کاتالیستها فقط یک نمونه هستند و در حوزههایی مانند ساخت تجهیزات، توسعه دانشهای فنی و فرآیندی نیز پیشرفتهای قابل توجهی حاصل شده است. به نظر من، محدودیتهای بینالمللی در مجموع در کنار همه مشکلاتی که برای صنعت داشته است، نقش مهمی در تقویت توانمندی داخلی و بلوغ فنی صنعت پتروشیمی در سالهای اخیر داشته است.
از نظر شما، مهمترین دستاورد ماندگار صنعت پتروشیمی که میتوانید به آن اشاره کنید، چیست؟
از نظر بنده، تأمین و رونق صنایع پاییندستی در کشور مهمترین دستاورد ماندگار صنعت پتروشیمی است که سبب شکلگیری بیش از ۱۵ هزار بنگاه کوچک و بزرگ در این حوزه شده است. افزون بر این، صنعت پتروشیمی با کسب رتبه نخست ارزآوری در بخش صنایع غیرنفتی، نقش بزرگی در اقتصاد کشور ایفا میکند. از سوی دیگر، ساخت و بومیسازی تجهیزات و کاتالیستها از دیگر موفقیتهای مهم این صنعت به شمار میرود که سبب خودکفایی و پیشرفتهای فنی چشمگیری شده است.
پیام شما به مدیران جوان فعال در صنعت پتروشیمی چیست؟
امروز که بسیاری از مدیران با تجربه بازنشسته میشوند، مدیران جوان باید شناخت عمیقی از کسبوکار پتروشیمی، جایگاه آن در اقتصاد کشور و نقش خود در این صنعت داشته باشند. استفاده از تجربیات پیشینیان و همزمان داشتن انگیزه و نوآوری، کلید موفقیتآنها خواهد بود. توصیه من این است که همیشه پیگیریادگیری باشند و با نگاه راهبردی به آینده صنعت نگاه کنند.